آیا تا به حال درباره عروسک ماتروشکا، یکی از نمادهای کشور روسیه و هنر فولکور مردم آن شنیده اید؟ عروسکی چوبی نقاشی شده، با فرم عجیب که بر خلاف تصور عموم یک نماد باستانی نیست و تنها به یک قرن اخیر که توام با تحولات فرهنگی و اقتصادی بوده است، باز می گردد. اگر به روسیه سفر کنید در تمام فروشگاه ها انواع سوغات و هدیه های روسی را با طرح ماتروشکا خواهید دید. ماتروشکاها عروسک های تو در تو هستند که داستان، تاریخ و فرهنگ بسیار زیبایی را نقل می کنند. و از آنجایی که امروزه الهامبخش صنایع هنری بسیاری می باشد، پسندیده است که آنرا بیشتر و عیق تر بشناسیم.

۵

اولین ماتروشکا
طبق نظر محققان روسی، اولین طرح های عروسک ماتروشکا الهام گرفته از یک اسباب بازی ژاپنی به نام “فوکورومو” می باشد. فوکورومو یک پیرمرد کچل با چهره ای بشاش و مهربان بود که ۲ عروسک کوچکتر را درون خودش جای می داد. البته متخصصان ژاپنی ادعا می کنند اولین فوکورومو توسط یک راهب روسی در جزیره “هانشو” ساخته شده بود.

۲

اولین عروسک روسی ماتروشکا از چوب ساخته شده بود، که فرم یک زن روستایی تپل را نشان می داد که پیراهن سنتی زنان روسیه یعنی “سارافان” و یک پیشبند به تن داشت و یک خروس سیاه را در دستانش نگه داشته بود. ماتروشکاها تا امروز فرم اولیه خود را حفظ کرده اند فقط نقاشی روی آنهاست که مطابق با سلایق و نمادهای مختلف ارائه می شود.
۳

هنر ساخت ماتروشکا
ساختن عروسک ماتروشکا حوصله و مهارت بسیاری را می طلبد. برخی از اساتید حرفه ای می آموزند که با چشمان بسته این کار را انجام دهند. ساخت عروسک های چوبی از کوچکترین ماتروشکا شروع می شود و به ترتیب بزرگ و بزرگتر می شوند. کوچکترین ماتروشکا حتی می تواند به کوچکی یک نخود باشد. بزرگترین ماتروشکایی که تا به حال شاخته شده است ۷۲ قطعه عروسک در خود جای می دهد!

۴

ترمینولوژی (واژه شناسی)
نام “ماتروشکا” به صورت تصادفی برای این عروسک های چوبی روسی انتخاب نشده است. در روسیه پیش از انقلاب، ماترونا یا ماتروشا یکی از نام های متداول دختران بود. شایان ذکر است که این نام از لغت لاتین “ماتِر” به معنی مادر اقتباس شده اند. ماتروشا به یک زن روس قوی و شاداب و سخاوتمند گفته می شود که مادر یک خانواده بزرگ است. و امروز ماتروشکا، عروسکی با یک خانواده بزرگ از عروسک ها در درونش، نمادی از مادر بودن، زایش، مهمان نوازی و وحدت در خانواده است. همچنین ماتروشکا سمبلی از زیبایی سیرت و صورت عروس های روسی است.

۶
کاربرد ماتروشکا از گذشته تا امروز
ماتروشکا در زمان قبل از انقلاب روسیه یک اسباب بازی ساده برای کودکان بود که با شمارش عروسک های تو در تو اعداد را نیز می آموختند. اولین ماتروشکاها شامل چندین عروسک تو در تو بودند که اولین و بزرگترین عروسک، مادر خانواده بود. ممکن است بپرسید چرا اولین عضو این خانواده یک مرد نیست. پاسخ این است که در زمانیکه که روسیه درگیر جنگ بود مردها در میادین جنگ مشغول مبارزه بودند و این مادران بودند که خانواده ها را اداره می کردند و هر یک از اعضای خانواده از بزرگترین تا کوچکترین، مسئولیتی را بر عهده داشت. به همین دلیل است که در اولین طرح ماتروشکاها در دست هر یک از اعضای این خانواده عروسکی یک وسیله متفاوت می بینیم. یکی از آنها خروس در دست دارد و کار رسیدگی به حیوانات مزرعه را انجام می داده است.
دیگری تبر در دست دارد؛ وظیفه تهیه هیزم بر عهده او بوده است. دیگری ظرف آب در دست دارد؛ نماد عضوی از خانواده که به آوردن آب می پرداخته است. و به همین ترتیب وسایل مختلف نمادی از وظایف اعضای خانواده بود.

۷

امروزه ماتروشکاها نمادی از کشور روسیه هستند و یکی از اولین و مهمترین سوغات این کشور محسوب می شوند و در مراکز مختلفی در روسیه، اوکراین و بلاروس ساخته و رنگ آمیزی می شود. هنرمندان زیادی نیز در سرتاسر جهان به ساخت این عروسک های چوبی مشغولند. این روزها در روسیه و اوکراین هر جایی را که نگاه کنید می توانید بسیاری از انواع ماتروشکاهای نامتعارف با نقاشی سیاستمداران، خواننده ها، نوازنده ها و حتی شخصیت های فیلم ها و انیمیشن ها را مشاهده کنید.

۸

نماد ماتروشکا در بسیاری از صنایع دستی دیگر وارد شده و طرحی بسیار محبوب و دوست داشتنی است. در ایران ماتروشکا را با نام “خاتون” می شناسند. در ادامه تصاویر و ایده هایی برای صنایع دستی هنری با ماتروشکا خواهید دید:

۹

ترجمه و تالیف: بنفشه قلیزاده

The following two tabs change content below.
بنفشه قلیزاده (متولد ۴ تیر ۱۳۶۶ در رشت)، فارغ التحصیل رشته معماری است. علاقه همیشگی وی به هنر باعث شد تا پس از اتمام تحصیلات آکادمیک، در زمینه ساخت مجسمه شروع به فعالیت نماید. وی در فروردین ۱۳۹۴ با مشارکت علیرضا عابدی مجموعه من و هنر را تاسیس نمود و هم اکنون در زمینه تولید زیورآلات تحت برند Violet Handmade و برگزاری نمایشگاه صنایع دستی من و هنر فعالیت می کند.

نظرات

ارسال نظر